ข้าว: นิทานปรัมปราและการปลูกข้าวแบบชาวบ้านเล่า (ตอนที่ 1/2)

ข้าว: นิทานปรัมปราและการปลูกข้าวแบบชาวบ้านเล่า (ตอนที่ 1/2)

นิทานเรื่องหนึ่งที่พ่อของผู้เขียนเล่าให้ฟังอยู่หลายครั้ง พ่อเล่าว่าเป็นเรื่องโบราณที่เล่าต่อกันมาเรื่อง “ข้าวติดหีหมา” (ขออภัยในคำไม่สุภาพ ตามต้นฉบับ) เป็นนิทานที่สอนให้รู้และให้คิดตามว่า คนเราอดข้าวไม่ได้ เมื่อได้กินก็ให้กินให้อิ่ม อย่าเหลือทิ้งขว้าง

เนื้อเรื่องมีดังนี้..

มีคราวหนึ่งแล้งมาก ฝนไม่ตก ปลูกข้าวก็ไม่ได้ผลมานานแล้ว ข้าวปลาอาหารขาดแคลนอย่างหนัก ผู้คนอดอยากกันมาก อยู่มาวันหนึ่งชาวบ้านคนหนึ่งมองเห็นสีขาวๆ คล้ายกับข้าวติดอยู่ที่อวัยวะเพศของหมาตัวเมีย ทุกคนในหมู่บ้านพอรู้ก็พากันวิ่งไล่กวดหมาเพื่อจะไปเอาข้าว เพราะไม่ได้กินข้าวมานานแล้ว วิ่งกันจนตามหมาแทบไม่ทัน แต่ในที่สุดหมาก็จนมุม ชาวบ้านต่างพากันทุบตีหมา สุดท้ายเมื่อหมาตาย ถึงได้มองเห็นชัดว่า ข้าวที่เห็นนั้น มันคือ นุ่น ที่มีสีคล้ายกันเท่านั้นเอง

“ข้าว” ไม่ใช่เพียงได้กินก็อิ่มท้อง แต่ให้ความบริบูรณ์พูนสุขในชีวิตไปด้วย

ข้าวเป็นอาหารหลัก ถ้าลองไม่ได้กินข้าวซักเดือนหนึ่ง ก็อาจจะรู้ว่าการโหยหาข้าวที่กินมาทั้งชีวิตนั้นหนักขนาดไหนกัน สำหรับภาคอีสานแล้ว “ข้าวเหนียว” คือ ข้าวสายพันธุ์หลักของทางพื้นที่อีสานเหนือและอีสานกลาง ส่วน “ข้าวเจ้า” เป็นข้าวหลักของทางอีสานใต้ คือ นครราชสีมา บุรีรัมย์ สุรินทร์ ศรีสะเกษ ยกเว้น อุบลราชธานีก็จะวกกลับมานิยมกินข้าวเหนียวเช่นเดิม เช่นนั้นเพราะข้าวเหนียวและข้าวเจ้าต่างก็เป็นสายธารของประเพณีมาตั้งแต่บรรพบุรุษ หาใช่เพียงแค่การคัดเลือกสายพันธุ์ เพื่อเหมาะต่อการเพาะปลูกในพื้นที่ที่เหมาะสมอย่างเดียวไม่ ทำให้ข้าวนอกจากเป็นอาหารปัจจัยหลักของชีวิตผู้คนแล้ว ยังเข้าไปสัมพันธ์กันในวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์และความเชื่ออย่างกลมกลืน วันนี้เรามาดูการปลูกข้าวของคุณตาในหมู่บ้านหนึ่งก่อน เพื่อทำความเข้าใจตั้งแต่การเพาะปลูก โดยนาข้าวของคุณตาท่านนี้อยู่ที่ขอนแก่น เป็นพื้นที่อีสานตอนกลาง มีการอาศัยคลองชลประทานน้อยๆ ดึงน้ำให้ไหลเข้านาเพื่อเพาะปลูกข้าวได้อย่างมีระบบ เป็นอย่างไรเดี๋ยวเรามาดูกัน

การปลูกข้าวแบบชาวบ้านเล่า..

คุณตาเล่าการทำนาแบบคร่าวๆ นาของคุณตาเป็นนาข้าวเหนียว และเราเรียกข้าวเหนียวจากสภาพพื้นการเพาะปลูกของคุณตาว่าเป็น “ข้าวนาสวน” คือ ข้าวที่ชอบโตอยู่นาที่มีน้ำขัง ทางวิชาท่านว่าถ้าข้าวอะไรก็ได้ปลูกในน้ำขังลึกไม่เกิน 80 เซนติเมตร เรียกประเภท ข้าวนาสวน (ข้าวประเภทอื่นที่แบ่งตามสภาพพื้นที่ปลูกในไทยจะมี “ข้าวไร่” ปลูกบนดอยไม่มีน้ำขังทางภาคเหนือ และข้าวอีกแบบคือ “ข้าวนาเมือง” หรือ “ข้าวขึ้นน้ำ” ปลูกบางพื้นที่แถวภาคกลาง พันธุ์ข้าวนี้โตได้ในที่มีน้ำขังลึกเกิน 80 ซม.)

มาเริ่มจากการทำความเข้าใจ ระบบ หรือ System พื้นที่นากันก่อน ว่าหน้าตาเป็นอย่างไร.. 

องค์ประกอบนาข้าวภาพนี้ คือ ทุ่งนาธรรมดาๆ อย่างที่เราเห็น

ข้าว นาข้าว ปลูกข้าว ภาพวาดนาข้าว
ณ ทุ่งนาข้าวแห่งหนึ่ง

แต่จริงๆ ระบบน้ำของคุณตา คือ ประมาณแบบนี้..

ข้าว นาข้าว ปลูกข้าว ภาพวาดนาข้าว
พื้นที่ถูกปรับระดับสูงต่ำไม่เท่ากัน เพื่อเอื้อต่อการไหลของน้ำเข้า-ออก หาใช่พื้นที่ราบเรียบเสมอกันไปหมดแต่อย่างใด และยังดูเหมือนจะเป็นขั้นบันไดแบบเนียนๆ อีกด้วย

กล่าวคือ มีทาง “น้ำดี” เข้า โดยน้ำมาจากคลองชลประทาน และหลังจากเสร็จการเพาะปลูกแล้ว ช่วงก่อนกำลังเก็บเกี่ยวซักอาทิตย์ คุณตาก็จะปล่อยน้ำทิ้ง หรือ เราจะเรียกง่ายๆ ว่า น้ำเสีย ออกอีกทาง ต้นข้าวและดินก็จะแห้งทันเก็บเกี่ยวในเดือนพฤศจิกายนหรือต้นธันวาคมพอดี การที่น้ำสามารถเข้า-ออก แบบนี้ได้ ทำให้ต้องอาศัยการปรับพื้นที่นาให้มีระดับสูงต่ำหรือลาดชันเล็กน้อย คือ สูงรับน้ำเข้า และต่ำให้เทน้ำออกได้ คุณตาจึงบอกว่านาแบบนี้ก็เหมือนๆ กับขั้นบันไดนั่นเอง ดังนั้นต้นข้าวพันธุ์ที่ปลูก ชอบโตแบบไหน ชอบน้ำเท่าไหร่ ก็ควบคุมน้ำให้พอเหมาะได้ พอถามว่าแค่ไหนถึงเหมาะ กี่เซนติเมตร? คุณตาเลยตอบให้ง่ายขึ้นว่า น้ำแช่ต้นข้าวให้มีอยู่ประมาณ “ลึกพอท่วมหลังเท้า” นั่นแหล่ะ

นาข้าว แวงใหญ่ ขอนแก่น
ต้นข้าวต้องปลูกในน้ำขัง มีน้ำท่วมลึกพอเหมาะพอดี ณ บ้านแวงใหญ่ ขอนแก่น (ภาพ ปลาย กันยายน 61)

มีข้อสังเกตสำหรับ “น้ำ” ถ้านาแปลงไหนน้ำไม่ดีเข้ามาแทนน้ำดี ก็จะทำให้ข้าวเปลี่ยนลักษณะไปเป็นเมล็ดแข็ง สีเปลี่ยน บางทีก็ออกสีน้ำตาลแดง ส่วนน้ำไม่ดีที่ว่า ก็คือ น้ำที่มีกลิ่นสบู่ แชมพู น้ำยาล้างจาน น้ำยาสารเคมี กลิ่นจากกองขยะ ฯลฯ ที่ไหลมาจากหลายที่ทั้งในตัวเมืองและนอกเมือง เพราะต่างก็อยู่บนที่เนิน ซึ่งสูงกว่านาข้าว

และส่วนน้ำเสียที่ไหลออกจากนา หากใครใช้สารเคมีเยอะ เมื่อถึงเวลาปล่อยน้ำออก มันก็จะไหลลงไปสู่ลำห้วย สัตว์น้ำป่วย น้ำป่วย ไปใช้รดผักต่อ และลงไปสู่น้ำใต้ดิน น้ำบาดาล ที่เราสูบขึ้นมาใช้ทั้งอุปโภคและบริโภค วัฎจักรของน้ำที่ไม่ดี จึงเริ่มมาจาก ตัวเราสระผม ซักผ้า อาบน้ำ ทิ้งขยะ ไหลลงไปสู่ แปลงนา แล้วก็ดูดน้ำกลับมาใช้ อาบ ดื่ม กิน อร่อยกันเอย..

ความต้องการแสงของข้าว..

นอกจากชาวนาจะต้องมีความรู้เรื่องระบบน้ำแล้ว ยังต้องมีความรู้เรื่องพันธุ์ข้าวและ “ความต้องการแสง” ของข้าว อีกด้วย คือ รู้ว่าพันธุ์นั้นไวแสง พันธุ์นี้ไม่ไวแสง ส่วนคุณตาใช้ข้าวไวแสงสำหรับปลูกข้าวนาปี เพราะปลูกตอนไหน ดอกก็ออกพร้อมกัน ถ้าต้นไม่สมบูรณ์เพราะปลูกช้าหรือเร็ว หรือแล้งมาก ฝนมาช้า ก็ยังพอจะได้ข้าวสำหรับกินอยู่

จาก สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชน กล่าวถึงคำว่า ข้าวไวแสง นั้น มาจากคำยาวๆ ว่า “ความไวต่อช่วงแสง” คำว่า ช่วงแสง คือ “ระยะความยาวของกลางวัน” เป็น “ช่วงเวลา” ที่ข้าวแต่ละสายพันธุ์สามารถสร้างช่อและออกดอกได้ โดยถ้าข้าวไวแสงน้อย ก็จะออกดอกในกลางวันของเดือนที่มีแสงแดดประมาณ 11.50 ชม. คือ ก.ย.-ต.ค. เรียก ข้าวเบา, ถ้าข้าวไวแสงมาก ออกดอกในช่วงเดือนที่มีแสงแดดแค่ 11.20 ชม. ประมาณปลาย พ.ย.-ต้น ธ.ค., ถ้าออกดอก เดือน พ.ย. เรียก ข้าวกลาง, ถ้าออกดอก ธ.ค.-ม.ค. เรียก ข้าวหนัก พวกข้าวไวแสงออกดอกในเดือนดังกล่าวนี้เท่านั้น ไม่ว่าจะปลูกเดือนอะไรก็ตาม ทำให้มีประโยชน์ในอีสานที่ฝนตกไม่สม่ำเสมอหรือฝนมาเร็วหรือช้ากว่าปกติ แต่มีฤดูฝนสิ้นสุดแน่นอน คือ ต้น พ.ย. ดังนั้นข้าวเบาและข้าวกลาง ถึงแม้จะปลูกช้า แต่ก็จะออกดอกมีผลให้เก็บเกี่ยวได้แม้ผลิตไม่ดีนัก ตามสภาพของพื้นที่กายภาพของที่ราบสูงโคราช ที่มีพื้นที่ส่วนใหญ่ค่อนข้างแห้งแล้ง

สำหรับเวลากลางวันแตกต่างกันไปตามพิกัดทางภูมิศาสตร์ จากแผนภูมิเปรียบเทียบชั่วโมงแสงของแต่ละพื้นที่ศึกษาต่อ ได้ที่นี่

แสง ข้าวไวแสง ทำนา
เปรียบเทียบความยาวช่วงเวลาที่มีแสงของแต่ละพื้นที่ในรอบปี คือ อีสานเหนือที่สกลนคร อีสานกลางที่ขอนแก่น และอีสานใต้ที่นครราชสีมา เดือนที่มีกลางวันยาวสุดคือ มิ.ย. และสั้นสุดคือ ธ.ค. ถึง ต้น ม.ค. เดือนที่กลางวันสั้นมากจนพอที่ข้าวไวแสงออกดอกได้คือ ก.ย.-ธ.ค. พันธุ์ข้าว เช่น ข้าวหอมมะลิ 105 ออกดอกประมาณวันที่ 20 ต.ค. , ข้าวเหนียว กข 6 ออกดอก 17-25 ต.ค. นิยมปลูกเป็น “ข้าวนาปี” เป็นข้าวที่อาศัยน้ำฝน

อย่างไรก็ตามบางพื้นที่ เช่น บ้านหนองบัวราย บุรีรัมย์ มีการเก็บเกี่ยวข้าวในปลายเดือนสิงหาคม ชาวบ้านก็เรียกว่า ข้าวเบา เป็นข้าวเจ้าที่ปลูกใช้เวลาแค่ 75 วัน แต่พอจะตากข้าวให้แห้ง กลับเจอฝนเข้าพอดี ข้าวเปลือกที่ตากไว้และเก็บไม่ทัน ก็คงจะชื้นยาวนานไปอีกหลายวัน

สำหรับนาข้าว ถ้ามีน้ำนอกฤดูฝนหรือมีระบบชลประทาน ทำ “ข้าวนาปรัง” มักจะใช้พันธุ์ “ข้าวไม่ไวแสง” คือ ไม่ต้องใช้แสงในการออกดอก (ซึ่งมีกลางวันยาวกว่า 12 ชม.) เพียงแค่ปลูกได้ก็มีระยะเวลาที่แน่นอนในการออกดอก นับว่าการปลูกแต่ละพันธุ์ นอกจากการปรับปรุงพื้นที่ให้เหมาะสมเพื่อน้ำไหลสะดวก และรับแสงดีแล้ว ยังต้องคัดเลือกพันธุ์ให้เหมาะกับธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และภูมิอากาศท้องถิ่นตัวเอง

ทริปเล็กๆ ไว้สังเกต.. การอาศัยแสงของข้าวในการออกดอกนี้ ดูจะทำให้ข้าวกลายเป็นพืชที่มีความสัมพันธ์ “ระดับจักรวาล” ไปด้วย เพราะกลางวันหรือกลางคืนที่สั้นหรือยาวนั้น เกิดจากความสัมพันธ์ของโลกเราในระบบสุริยะจักรวาล คือ การหมุนรอบตัวเองของโลก และ การหมุนรอบดวงอาทิตย์ของโลกที่แกนเราดันเอียงไป 23.5 องศา เลยส่งผลให้เกิดเป็นฤดูกาลที่แตกต่างและหมุนเวียนกันไปในแต่ละรอบปี และความสัมพันธ์นี้ก็เป็นตัวกำหนดการเพาะปลูกพืชของมนุษย์ ผู้มีความสังเกตเป็นเลิศ ว่าช่วงเวลาไหนฝนตก แดดออกดี สามารถทำนาได้ เรียกได้ว่าเก็บประสบการณ์ผ่านมาหลายพันปี อาจจะนับตั้งแต่เราเริ่มมีความสามารถในการเพาะปลูกข้าวตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์กันเลยทีเดียว

นาข้าวต้องการทุ่งโล่ง แต่มีต้นไม้พักบ้าง.. สำหรับเราเอง

ด้วยเหตุแห่งความยาวของกลางวันที่มีผลต่อการออกดอกของข้าวนี้ ทำให้ที่นานอกจากหากเลือกได้จะทำบริเวณที่ลุ่มใกล้แหล่งน้ำแล้ว ยังต้องการการเป็นที่ราบที่มีทุ่งโล่ง มีต้นไม้อยู่ประปราย เพราะเหตุที่หากข้าวในนาจุดไหนอยู่ใต้เงาต้นไม้ใหญ่ที่ทอดทับลงมา ก็มักจะทำให้ต้นข้าวบริเวณนั้นเตี้ยกว่าต้นที่อยู่ในแสงแดด ซึ่งทำให้ได้ผลผลิตต่ำกว่า ต้นไม้ใหญ่ที่เราเห็นอยู่ในนาจึงมักถูกเลือกไว้ให้เป็นเพียงที่พักอาศัยตำส้มตำยามอาหารเที่ยง หรือให้ร่มเงายามชาวนาอยากพักผ่อน จึงนิยมปลูกต้นไม้ที่แขนขาของกิ่งไม่ยืดยาวออกไปมากแทน เช่น ต้นมะม่วง ต้นมะละกอ ต้นตาล ต้นยูคาลิปตัส ฯลฯ และยังเห็นมีที่เป็นไม้เก่าจำพวกต้องอนุรักษ์อยู่บ้าง เช่น ยางนา เป็นต้น

นาข้าว แวงใหญ่ ขอนแก่น
นาข้าวที่มีต้นไม้ประปราย อ.แวงใหญ่ จ.ขอนแก่น (ภาพ ปลายเดือนกันยายน 2561)
นาข้าว ดงเมืองเตย ยโสธร
การปลูกไม้ผล อย่างเช่น มะม่วง ที่คันนา ส่วนนาข้าวที่มองเห็น คาดว่าเป็นข้าวนาปรัง เพราะจากภาพเป็นเดือนมีนาคม ที่บ้านดงเมืองเตย ยโสธร

มาถึงการ “ไถพรวนดิน”..

คุณตาเริ่มไถนาด้วยรถไถก่อนถึงฤดูฝน แล้วก็จะไถพรวนแห้งๆ ซักสองสามรอบ ดินในนามีส่วนของทรายค่อนข้างมาก(เพราะอีสานเรามีภูเขาหินทรายเยอะ) บางพื้นที่เราจะเห็นดินเป็นฝุ่นละเอียด ไถกันทีขี้ฝุ่นดินขึ้นฟุ้งกระจายหัวขาวไปหมด แต่ส่วนทางอีสานตอนล่างแถวบุรีรัมย์ สุรินทร์ ชาวนาแถวนั้นว่าดินทางพวกเขาจะดีกว่า เพราะเป็นดินเหนียวไม่ใช่ดินทรายอย่างแถวอีสานตอนบน ซึ่งจากลักษณะพื้นที่แม้ว่าจะมีภูเขาหินทรายเหมือนกัน แต่ดินที่นี่ก็จะผสมแร่ธาตุที่อุดมสมบูรณ์กว่ามาก เพราะเป็นบริเวณภูเขาไฟเก่าด้วย  พอหินภูเขาไฟเก่าผุกร่อนลง ก็จะผสมไปกับดินในผืนนา ทำให้ชาวนาแทบไม่ต้องใส่ปุ๋ยในนาหรือใส่แค่ครั้งเดียวพอ

การไถ คุณตาว่าก็ทำทั้งเพื่อกำจัดหญ้าให้กลายเป็นปุ๋ย ปรับปรุงดินให้ร่วนซุย บำรุงดิน ในขณะที่บางคนก็ยังทำลายดินและแร่ธาตุที่จำเป็นโดยไม่ตั้งใจโดยการเผานา เพราะจริงๆ ตั้งใจแค่จะทำลายตอซังข้าว โรคพืช แมลง วัชพืช และเพื่อให้ไถง่ายขึ้น บางทีชาวนาก็ดูจะแฮปปี้เวลาใครพลาดทำไฟลามหญ้ามาเรื่อยๆ จนมาช่วยเผาตอซังให้ในที่ตัวเอง เพราะตอนนี้ใครเผาตอซังน่าจะผิดกฎหมายไปแล้ว  และบางคนก็เลือกอัดยาฆ่าหญ้าตั้งแต่ตอนไถ เพราะกันหญ้าขึ้นแซงหน้าข้าว ซึ่งก็ส่งผลให้บางครั้งก็อัดเยอะมากไปหน่อย นอกจากร่างกายตัวเองจะรับสารพิษสะสมแล้ว ต้นข้าวที่ได้ก็ไม่สมบูรณ์ เห็นคุณตาว่าต้นข้าวจะเตี้ยหรือให้ผลผลิตต่ำ ด้วยเหตุแห่งยาฆ่าหญ้านี้แล…

ข้าว อีสาน นาข้าว มหาสารคาม ทุ่งนา ธันวาคม
ทุ่งนาข้าวหลังการเก็บเกี่ยว เดือนธันวาคม จังหวัดมหาสารคาม
เผานาข้าว เดือนมกราคม
ชาวนาเผาแปลงนา (ภาพ เดือนมกราคม 2562)
ข้าว อีสาน นาข้าว ขอนแก่น ทุ่งนา
ผืนนาที่ไม่เผาก็ใช้การไถกลบไปเลยเพื่อเป็นปุ๋ย จากภาพเป็นการไถพรวนดินเตรียมทำนาของบ้านลาน จังหวัดขอนแก่น (ภาพ ปลายเดือนมีนาคม 2562)
ดินเพาะปลูก อีสาน ข้าว การปลูกข้าว
สภาพดินปนทราย ของบ้านลาน จังหวัดขอนแก่น

สำหรับ ภาคอีสาน ตอนนี้ส่วนมากจะเห็นการทำนาหว่าน เพราะค่าแรงแพง การทำนาหว่าน คุณตาเจ้าของนาที่ขอนแก่นเล่าเพิ่มว่า ต้องไถดินแห้งๆ ก่อนแล้วก็ปั่น(ตีดินให้แตกละเอียดมากขึ้นไม่จับตัวเป็นก้อน) แล้วค่อยหว่าน หว่านเสร็จก็ปั่นดินอีกรอบ (ใช้รถไถปั่น) และรอน้ำฝน

การหว่านเมล็ดนั้น เห็นหลายคนทำช่วงหลังสงกรานต์และเดือนพฤษภาคม อาจจะแล้วแต่พื้นที่ แต่สำหรับคุณตา แกหว่านช่วงหลังเข้าพรรษาไม่กี่วัน มีกำหนดอยู่ประมาณวันที่ 10-15 ของเดือน ก.ค. เนื่องจากนาของแกเป็นนาเขตชลประทาน ซึ่งอาศัยน้ำที่ปล่อยออกมาได้ทำนาพอดี

และคุณตาท่านนี้ เนื่องจากแกไม่เอาคนงานมาช่วยเลย เพราะค่าแรงแพง ก็เลยจ้างเป็นอีเว้นท์ไป โดยจ้างรถไถ ต่อมาก็จ้างคนพร้อมเครื่องมาพ่นเมล็ด นัยว่าเมล็ดข้าวกระจายสม่ำเสมอดี แต่ก็ทำให้ต้นทุนสูงไปอีก นอกเหนือจากต้องซื้อข้าวพันธุ์ ปุ๋ย ยาฆ่าแมลง ค่าจ้างรถดำ ค่าจ้างรถเกี่ยวข้าว ค่าน้ำมันและค่าไฟจากการสูบน้ำจากคลองขึ้นมาใช้ในนาข้าว ฯลฯ ถ้าแกยังเลี้ยงควาย ใช้ปุ๋ยมูลสัตว์ ลงนาช่วยกันทั้งหมู่บ้านเหมือนยุคเก่าๆ คงจะประหยัดไปได้เยอะน่าดู แต่ตอนนี้ก็ดูจะมีแต่สองผัวเมียทำนา ส่วนลูกหลานได้งานตั้งหลักแหล่งที่อื่นกันหมด ก่อให้เกิดคำถามในใจต่ออนาคตของพวกเราทุกคนว่า.. ใครจะทำนาให้เรากิน เพราะทำเองกันแทบไม่เป็นแล้ว?!?

“งานปลูกข้าว โดยรูปแบบแล้ว เป็นงานที่ต้องร่วมมือกันของคนในครอบครัว ญาติพี่น้อง และชุมชน มากกว่าเป็นงานเชิงเดี่ยวหรือทำคนเดียว จึงจะสำเร็จ ได้ข้าวกินอย่างสมใจ โดยไม่เป็นหนี้เป็นสินจากเทคโนโลยีมากนัก” 

หลังจากเริ่มมีฝน ช่วงที่เหมาะต่อการดำนา ชาวนาหลายคนจะจำว่า “ดำนาวันแม่ เกี่ยวข้าววันพ่อ” นั่นก็คือ ช่วงวันแม่ 12 สิงหาคม จะเป็นช่วงดำนาที่พอดี ให้สามารถเกี่ยวได้ในช่วงวันที่ 5 ธันวาคม ซึ่งก่อนหน้านี้ซักหนึ่งเดือนคือเดือนกรกฎาคม เขาจะหว่าน “ต้นกล้า” ซักแปลง พอโตดีแล้ว ก็ค่อยถอนออกไปดำหรือปลูกกระจายเป็นแถวให้ไม่แออัดในแปลงใหม่ ตอนดำก็จะกำเอาต้นกล้า 2-3 ต้น ปักลงจุดเดียวกัน นัยว่าถ้าต้นหนึ่งตายต้นที่เหลือก็โตต่อได้ ส่วนถ้ากลุ่มไหนตายลง ชาวนาก็ลง “ซ่อม” ใหม่ หมายถึง ลงไปปักกล้าใหม่กันอีกรอบตรงพื้นที่ที่แหว่งๆ ไป ทำให้บางทีก็เห็นเขาเหลือต้นกล้าในแปลง คงเอาไว้เผื่อซ่อมแซม แต่ถ้านาไหนปลูกแล้วต้นกล้าไม่พอ ก็เห็นไปซื้อเอากล้ามาเพิ่มจากนาอื่นที่ยังพอเหลืออยู่ ช่วงหลังๆ มา เห็นมีเพาะต้นกล้าใส่ถาดขายใช้กับรถดำนาแล้ว

 

นาข้าว ถอนกล้า อีสาน
ชาวนากำลังถอนกล้า ก่อนดำนา บริเวณใกล้กับที่ลุ่มแม่น้ำโขง บึงกาฬ (ภาพปีน้ำสมบูรณ์ ปลายมิถุนายน 2560)
นาข้าว ถอนกล้า อีสาน
ถอนต้นกล้า เพื่อเตรียมดำนา แถวริมฝั่งโขงใกล้นครพนม (ภาพ วันที่ 10 ก.ค. 61)
ดำนา ทำนาข้าว อีสาน
ชาวนาดำนา ใกล้บ้านตากลาง จังหวัดสุรินทร์ จะเห็นได้ว่านาดำจะมีน้ำตลอด ยกเว้นตอนจะเกี่ยวข้าวที่ไม่ต้องการน้ำแล้ว (ภาพวันที่ 5 กรกฎาคม 60)
นาข้าว ปลูกข้าว บุรีรัมย์ นาหว่าน
ภาพนี้อยู่ที่บุรีรัมย์ แถวปราสาทเมืองต่ำ ที่เห็นมีสภาพค่อนข้างแห้งแล้ง ปกติชาวนาที่นี่มักจะทำนาดำ แต่ปีนี้แล้งจัดจึงทำนาหว่านแทน แม้ข้าวจะขึ้นได้ แต่เมื่อไม่มีน้ำเลย ก็ทำให้ข้าวเกือบตายเหมือนกัน  (ภาพ ปลายสิงหาคม 2562)
นาข้าว ปลูกข้าว บุรีรัมย์ นาหว่าน
ระหว่างทางไปปราสาทเมืองต่ำ เมื่อฝนไม่มาซักที ไม่มีน้ำ ชาวนาจึงตัดสินใจตัดใบของข้าวทิ้ง ซึ่งคงจะช่วยลดการคายน้ำและให้แตกใบใหม่ง่ายเมื่อฝนมา วิธีนี้เสี่ยงพอสมควร ถ้าฝนทิ้งช่วงไม่เป็นไปตามที่คาด ข้าวที่ตัดใบทิ้งก็มีสิทธิ์ตายได้ แต่อย่างไรก็ตาม วันถัดมาก็เริ่มมีฝนโปรยปราย..น่าดีใจแทน (ภาพ ปลายเดือนสิงหาคม 2562)
นาข้าว ปลูกข้าว บุรีรัมย์ นาหว่าน
อีกหมู่บ้าน ที่บ้านหนองบัวราย ตัดใบข้าวและหญ้าไปให้วัวกิน เพราะต้นหญ้าขึ้นแซมมากจนเบียดข้าว จากนั้นก็รอฝน เพื่อให้แตกใบใหม่ คุณแม่แกเล่าว่า ใช้เวลาไม่นานใบข้าวใหม่ก็จะขึ้นสูงอย่างรวดเร็ว ไม่ต้องกลัว (ภาพ ปลาย สิงหาคม 2562)
นาข้าว ต้นข้าว นา นาหยอด ปลูกข้าว
เมื่อมีทีท่าว่าจะแล้งมาก ชาวนาบางส่วนแก้ปัญหาโดยการทำนาหยอด คือ เจาะดินลงไปพอเป็นหลุมเล็กๆ ตื้นๆ แล้วหยอดเมล็ดข้าวเปลือก 3-4 เมล็ดลงเป็นแถวสวยงาม และถ้าหากได้น้ำฝนซักหน่อย มันก็จะแทงยอดขึ้นมารวดเร็ว วิธีนี้ปลูกรอฝน ข้าวไม่ตาย เพราะภายนอกแม้ดินจะดูแห้ง แต่ยังคงมีความชื้นอยู่ (ภาพ 18 สิงหาคม 2562)
นาข้าว ปลูกข้าว ขอนแก่น ดิน
ภายใต้หน้าดินที่แห้งแล้ง พอเอามือขุดลงไป น่าแปลกใจที่ดินนุ่มและร่วนซุยมากๆ แถมยังมีความชื้นอยู่มาก ทำให้ข้าวที่แม้ขาดน้ำก็ยังดูเขียวอยู่ ที่หมู่บ้านศิลา ขอนแก่น (ภาพ 18 สิงหาคม 2562)

จากตัวอย่างภาพจะเห็นได้ว่า น้ำ สำคัญต่อวงจรชีวิตข้าว โดยเฉพาะช่วงที่กำลังแตกกอไปจนถึงตั้งท้องและออกรวง ถ้าน้ำพอเหมาะ ไม่ว่าจะเป็นข้าวหว่านหรือข้าวดำ การแตกกอก็จะงามมาก เฉกเช่นเดียวกับเมล็ดข้าวก็จะสมบูรณ์ไม่ลีบ ช่วงเวลาที่รอคอยนี้ชาวนาเพียงแต่เทคแคร์ดูแลกันไปเรื่อยๆ

นาข้าว อีสาน ขอนแก่น
ข้าวกำลังแตกกอ ขอนแก่น ภาพวันที่ 11 สิงหาคม 61
นาข้าว ข้าว ข้าวตั้งท้อง แวงใหญ่ ขอนแก่น
ข้าวตั้งท้อง จะสังเกตได้ว่าลำต้นจะเริ่มอวบๆ เหมือนๆ กับคนกำลังมีท้อง เริ่มมีพุงป่องๆ ออกมา ภาพนี้บ้านแวงใหญ่ ขอนแก่น (ภาพ 24 กันยายน 61)
นา นาข้าว ปลูกข้าว ช่อดอก ตั้งท้องแทงช่อ บ้านศิลา ขอนแก่น ทำนา ปลูกข้าว
ข้าวตั้งท้อง หรือ เริ่มสร้างช่อดอก ภาพจากงานออกพรรษา บ้านศิลา ขอนแก่น (ภาพ ปลาย ตุลาคม 2561)

มาถึงตอนนี้เราจะพักกันก่อน เพราะรวงข้าวที่จะกำลังจะแทงออกมานั้น จะมีลักษณะที่ต้องอธิบายกันหลายภาพต่อไป โปรดติดตามกันใน ซีซั่น 2 ตอนต่อไป นะคะ..

…………..

ผู้เขียน: สุทธวรรณ บีเวอ

ภาพ: สุทธวรรณ บีเวอ

 

อ้างอิง

สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชน โดยพระราชประสงค์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เล่ม 3  ว่าด้วยเรื่องของ ข้าว  อ่านทาง website เพิ่มได้ ที่นี่

องค์ความรู้เรื่องข้าว ของกรมการข้าว อ่านเพิ่มได้ ที่นี่

เรื่องเกี่ยวกับเวลากลางวันกลางคืนของไทยในเดือนต่างๆ อ่านเพิ่มได้ ที่นี่

ลักษณะที่ราบสูงโคราช อ่านเพิ่มได้ ที่นี่

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *